Jörðin Mýrar er gamalt höfuðból og hreppurinn hét eftir jörðinni, sem benti til þess að hún hefði haft sérstakan sess alveg frá því að héraðið varð fullbyggt.
Mýra er getið í Landnámu. Þar er nefndur Mýra-Knjúkur, sem var barnabarn Þórðar Víkingssonar landnámsmanns í Alviðru í Dýrafirði. Þórður var talinn launsonur Haraldar hárfagra konungs í Noregi. Mýrar-Knjúkur hefur búið á Mýrum snemma á tíundu öld. Næstu afkomendur Mýra-Knjúks voru Þorgautur, Steinólfur og Þorkell á Mýrum, ömmubróðir Hrafns Sveinbjarnarsonar á Eyri (Hrafnseyri.)
Mýrar koma töluvert við sögu Hrafns Sveinbjarnarsonar, en bóndinn á Mýrum, Loftur Markússon, átti stóran þátt í þeim illindum sem urðu milli Hrafns og Þorvaldar Vatnsfirðings, sem leiddu til dráps Hrafns. Þórður Kakali sat á Mýrum veturinn 1243 – 44. Um jólin hélt hann mikla veislu og bauð til sín öllum „bestu“ mönnum á Vestfjörðum. Í veislunni steig hann á stokk og strengdi þess heit að láta aldrei taka mann úr kirkju til að drepa hann, hverjar sem sakir væru. Þar hefur hann viljað undirstrika þann mannamun sem var á honum og verstu óvinum hans, Kolbeini unga og Gissuri Þorvaldssyni, sem létu höggva sex menn úr kirkju eftir Örlygsstaðabardaga 1238, meðal annars tvo bræður Þórðar, annan barnungan.
Nokkuð innan við túngirðinguna á Mýrum sjást tóftir niður við Vaðalinn, sem rennur neðan við túnið á Mýrum. Þær heita Kakalanaust. Má vera að Þórður hafi safnað þangað saman skipum þegar ferð hans til Skagafjarðar var undirbúin. Sú ferð endaði með Flóabardaga á Jónsmessu 1244. Þórdís Snorradóttir (Sturlusonar) sat einnig um tíma á Mýrum, þegar hún var orðin ekkja eftir Þorvald Vatnsfirðing. Hún var þá hrakin burt frá Vatnsfirði af Órækju bróður sínum árið 1234. Þótt ekki sé vitað um alla ábúendur á Mýrum frá landnámi má þó leiða líkur að flestum ábúendum jarðarinnar eftir að komið er undir lok fjórtándu aldar.
Árið 1200 kom Guðmundur prestur Arason að Mýrum. Þetta var skömmu áður en hann var kjörinn biskup, en í hugum fólks hefur hann fengið viðurnefnið hinn góði. Hann var þekktur fyrir yfirnáttúrulegan lækningamátt. Þegar hann kom að Mýrum vígði hann brunn er „náliga varð allt heilt er á bergði.“ Brunnurinn var neðan við neðra túnið, skammt fyrir ofan túngarðinn og sést vel ennþá. Sagt er að tvær sjúkar konur, sem óðu í sitrunni, hafi fengið bót meina sinna. Í jarðteiknabók Guðmundar góða segir frá því að kona frá Lambadal hafi komið að Mýrum og viljað hafa heim með sér vatn úr Gvendarbrunni en láðst að hafa með sér kerald undir vatnið. Tók hún þá húfu af höfði sér og fyllt af vatninu og hafði með sér heim, um 10 kílómetra veg, án þess að nokkuð læki úr húfunni.
Biskuparnir Jón Arason og Ögmundur Pálsson deildu af heift um eignarhald á Mýrum, og hafði Jón betur í þeirri deilu. Á þeim tíma sat Bjarni Narfason jörðina, og hann keypti hana af biskupi 1541. Mun jörðin síðan hafa verið í eigu afkomenda eða ættingja Björns Narfasonar til 1810. Um tíma bjuggu prestar á Mýrum og einn þeirra var Jón Ásgeirsson, faðir Þórdísar móður Jóns Sigurðssonar forseta. Hún var fædd á Mýrum.
Þrjú hvalveiðiskip Baska fórust í Reykjafirði syðri á Ströndum aðfaranótt 21. september 1615 og komust 83 skipbrotsmenn af. Baskarnir neyddust til að stela vistum og voru 13 þeirra drepnir 5. október á Fjallaskaga í Dýrafirði og 18 við norðanvert Ísafjarðardjúp þann 13. október, en 52 komust til Patreksfjarðar.
Það var Ari Magnússon, sýslumaður í Ögri, sem safnaði liði til að drepa þá sem teknir voru af lífi við Djúp. Ari kallaði saman dómþing á Mýrum 26. janúar 1616. Er dómurinn í alllöngu máli og fjallar um þá Baska sem komust til Patreksfjarðar. Í niðurlagi dómsins segir: „Þá í guðs nafni amen, fyrir ljósar laganna greinar og kóngleg mayestets náðarbréf er oss birtist um þessa Buskaiers, þá dæmum vér fyrrtéða skipbrotsmenn með öllu friðlausa og sanna ránsmenn, dræpa og deyðandi, hvar þeir mega höndlast, og all innbyggjara Ísafjarðarsýslu skylduga vera þeim aðför að veita er valdsmaður tilkrefur.“ (Spánverjavígin, Már Jónsson, Mál og Menning 2015.) Varla hefur hræðilegri dómur verið kveðinn upp á Íslandi.
Ari sýslumaður gerði tilraun til að ráða þá Baska af dögum sem hrakist höfðu til Patreksfjarðar. Tókst honum að drepa einn þeirra með svikum, en hinir komust í enskt skip um vorið og sigldu því til Baskalands.
Frá 1811-1936 hafði svokölluð Mýraætt búið á Mýrum og haft mikið umleikis. Ættin hófst á Mýrum með því að maður að nafni Brynjólfur Hákonarson keypti jörðina. Afkomendur hans voru miklir athafnamenn. Þekktastur af Mýraættinni var Guðmundur Hagalín Guðmundsson eldri. Guðmundur var sonur Guðmundar Brynjólfssonar. Hann var mikill sjósóknari, sem stundaði hákarlalegur út í hafsauga seinni hluta vetrar. Guðmundur Hagalín rithöfundur var dóttursonur hans. Hann hefur gert Mýraættinni góð skil í bókinni Ég veit ekki betur (Bókfellsútgáfan 1951.)
Guðmundur varð ekkjumaður 54 ára að aldri og hugðist kvænast ungri stúlku sem hafði verið í vinnumennsku á Mýrum. Þann 30. október 1894 fór hann yfir í Haukadal að sækja föng til brúðkaupsveislunnar en drukknaði á leiðinni til baka, rétt utan við lendinguna í Hrólfsnaustunum úti undir Mýrafellinu.
Nú háttaði þannig til að síðasti afkomandi ættarinnar, sem bjó á Mýrum, var Ingibjörg Guðmundsdóttir Brynjólfssonar gift Friðriki Bjarnasyni frá Hamralandi í Reykhólasveit. Hann var lærður trésmiður. Friðrik byggði bæði kirkjuna (árið 1897) og íbúðarhúsið á Mýrum (árið 1903.)
Ingibjörg var heilsulítil síðustu árin og dó 1929. Friðrik var nú orðinn gamall maður og einkasonur þeirra hjóna, sem Jón hét, drukknaði 1913 við Sauðanesið, við norðanverðan Önundarfjörð. Einkadóttirin, Guðrún, var gift kona í Reykjavík. Hún og maður hennar seldu þá jörðina hjónunum Gísla Vigni Vagnssyni og Guðrúnu Jónsdóttur, og fluttu þau þangað vorið 1936. Það eru afkomendur þeirra sem nú eiga jörðina.
Lýsing jarðarinnar
Bæjarstæðið á Mýrum er einstaklega fallegt, og það er varla ofmælt að Dýrafjörður sé einn fegursti fjörður landsins. Mýrar standa norðanvert við fjörðinn gegnt Þingeyri, þó aðeins utar og upp í hlíðinni, þannig að kirkjan og bæjarhúsin blasa við þegar horft er norður yfir fjörðinn frá Þingeyri. Að fornu mati var jörðin talin 80 hundruð að dýrleika, en eftir að jarðirnar Lækjarós og Bessastaðir voru teknar undan jörðinni er hún 65 hundruð. Á Mýrum var þingstaður í nær 1000 ár og kirkja hefur staðið á Mýrum frá 11. eða 12. öld.
Bæjarhúsin standa hátt í túninu sem hallar móti suðri. Helstu einkenni í landslaginu er Mýrafellið, sem rís stakt út við ströndina, Mýramelurinn, sem breiðir úr sér neðan við túnið, Vaðallinn, neðan við túnið og ofan við Melinn. Hann á upptök í Kýránni, Langalæknum og Stekkjarlæknum sem renna nokkru utan við túnið. Ofan við túnið eru Neðri- og Efri hjallinn og Mýrafjallið er austan við hjallana og ofan við túnin á Bessastöðum og Lækjarósi. Það hefur líka verið kallað Bessafjallið og Flatafjall, sá hluti sem er fyrir ofan fjallsbrúnirnar.
Inn á við náði land Mýra að Gemlufallsá og Gemlufallsdal, sem á fyrri tíð var oft nefndur Mýradalur. Eiga Mýrar allt land fyrir framan Litladalsá að vatnaskilum á Gemlufallsheiði við Mosvallahrepp í Önundarfirði. Mýrar eiga allt Mýrafjallið og hjallana. Með ströndinni nær land Mýra frá ósi Vaðalsins að Ytri-Hagagarði, en það er gamall grjótgarður í nánd við ytri enda Mýrafells. Strandlengjan í landi Mýra er því sex kílómetrar og jörðin á allan Mýramel og Mýrafellið, þann hluta sem snýr til sjávar.
Sennilega hafa bæjarhúsin á Mýrum ýmist staðið innan eða utan við bæjarlækinn. Fram yfir aldamótin 1900 stóð bærinn rétt innan við lækinn og rétt þar fyrir ofan voru gamlar hleðslur, sem taldar voru leifar af virki því sem Þórður Kakali á að hafa gert í kringum bæ sinn.
Bærinn, sem Friðrik byggði og stendur enn í allgóðu ástandi, var byggður úr norskum trjáviði og fluttur tilsniðinn frá Noregi með skipum hvalstöðvarinnar í Framnesi. Hann stendur strax utan við lækinn. Í kjallara var stór geymsla fyrir mó, og aðstaða fyrir þrjár tunnur undir sláturmat vestan megin en lítið verkstæði og geymsla fyrir garðávexti austan megin.
Á jarðhæð voru öðru megin eldhús, lítið búr, þvottahús, sem áður var eldhús og kallað eftir Lóu, sem síðast sá þar um potta og pönnur. Einnig var þar lítið salerni eftir að útikamar var lagður af um 1945. Að vestanverðu var inngangur og stigi upp á efri hæðina. Um 1920 var byggt þinghús hreppsins við norðvesturenda hússins, sem notaði þá sama inngang. Að sunnanverðu voru þrjú herbergi, Gráa stofa að vestanverðu, borðstofa og Bláa stofa að austanverðu. Inni af Bláu stofu var lítið svefnherbergi. Á austurenda hússins var inngangur og forstofa og þaðan var gengið inn í Bláu stofu. Sá inngangur var nú sjaldan notaður en hafði áður verið ætlaður fínni gestum. Það kom fyrir að Lóueldhúsið væri lánað vegavinnuflokkum til matseldar og var þá borðað í þinghúsinu.
Á efri hæðinni voru einnig þrjú herbergi sunnan megin og lítið herbergi vestan vert, sem kallað var Siggaherbergi. Siggaherbergið bar nafn af Sigurði Halldórssyni vinnumanni, sem lengi dvaldi á Mýrum og dó þar 1933. Sál hans er talin dveljast ennþá í húsinu og vera verndarvættur þess. Uppgangur á hæðina var inn í dálítinn sal sem kallaður var Baðstofan.
Stundum var eins og líf væri í sjálfum bænum. Það gátu heyrst traustabrestir þótt úti væri logn og sól skini í heiði. Oft, þegar blés, spilaði bærinn á vindhörpu og tónarnir fóru eftir vindstyrknum og hvaðan vindurinn blés. Í stórviðrum brakaði og brast í viðum hússins eins og þungstíg tröll væru í heimsókn.
Árið 1983 lauk fastri búsetu í gamla bænum. Þá byggðu húsráðendur, Bergsveinn Gíslason, bóndi, og Valdimar Gíslason, kennari og hreppsstjóri, parhús um 100 metra vestar á túninu. Una Gísladóttir og maður hennar, Snorri Ólafsson, notuðu þá gamla bæinn fyrir sumarbústað.
Þegar Gísli og Guðrún komu að Mýrum var þar dálítið æðarvarp með 1300 hreiðrum. Undir þeirra umsjón stækkaði varpið jafnt og þétt og þegar mest var urpu á Melnum 6400 æðarkollur. Einnig var gríðarmikið kríuvarp á Melnum. Æðardúnn er dýr vara, en hann útheimtir mikla vinnu við hreinsun. Hjónin á Mýrum sömdu við vélfræðing í Reykjavík, Baldvin Jónsson, að smíða dúnhreinsunarvél. Sumarið 1953 var vélin tilbúin, og var þetta fyrsta vélin sem hreinsað gat æðardún. Hún fékk nafnið Sylgja nr. 1.
Kirkjan á Mýrum
Sennilega hefur kirkja risið á Mýrum fljótlega eftir kristnitökuna, en um upphaf hennar er þó ekki vitað. Um aldamótin 1200 bjó Mögur Mögsson á Mýrum. Hann hélt heimilisprest sem hét Magnús Þórðarson, og er það fyrsti prestur sem nafngreindur er á Mýrum. „Magnús gerði eftir Jórunni Snorradóttur til Ísafjarðar og hafði hana með sér til Dýrafjarðar á Mýrar,“ segir í sögu Hrafns Sveinbjarnarsonar. Jórunn var systir Þorvaldar Vatnsfirðings, og vakti samband prestsins við Jórunni upp deilur við Vatnsfjarðargoðann.
Elstu máldagar kirkjunnar eru frá 1397. Þá átti kirkjan 20 hundruð í heimajörðinni. Árið 1431 eignaðist hún Rekavík bak Höfn í Sléttuhreppi og Jón Arason biskup lét kirkjunni í té Fell, sem er bær norðan undir Mýrafellinu. Jón Magnússon gaf kirkjunni kotið Þaralátursfjörð í Grunnavíkurhreppi.
Þegar Mýraættin eignaðist Mýrar 1810 átti kirkjan ennþá 20 hundruð í jörðinni. Brynjólfur Hákonarson endurreisti kirkjuna 1811. Það var torfkirkja, en sonur hans Guðmundur reisti timburkirkju 1853. Þessar kirkjur stóðu í miðjum kirkjugarðinum. Það var svo Guðný dóttir hans og Friðrik Bjarnason mágur Guðnýjar, sem byggðu þá kirkju sem nú stendur. Hún var reist austan við kirkjugarðinn og stendur hátt og setur mikinn svip á landslagið.
Kirkjan er stór ef miðað er við sveitakirkjur. Hún tekur um 90 – 100 manns í sæti. Timbrið í kirkjuna kom frá Noregi með hvalskipum í Framnes. Kirkjan var eign Mýrafólksins, en 1907 var hún afhent skuldlaus söfnuðinum í Mýrasókn. Henni fylgdu þó engin ítök. Ítökin kirkjunnar fylgdu ekki með þegar núverandi eigendur eignuðust jörðina. Upp úr 1920 var farið að bera á fúa í gólfi og vegglægjum kirkjunnar.
Árið 1952 var hafist handa við endurbætur á kirkjunni. Gísli á Mýrum var formaður sóknarnefndar og hafði forystu um þessar endurbætur. Það þurfti að skipta út neðri hluta veggjanna, gluggum og endurnýja gólfið. Einnig þurfti að byggja nýjan turn. Kirkjan var svo endurvígð af Sigurgeir Sigurðssyni biskupi 31. maí 1953.
Margir góðir kirkjumunir eru í Mýrakirkju. Altaristaflan er tvískipt. Efri hlutinn sýnir kvöldmáltíðina og er allgott verk. Neðri hlutinn sýnir er skírn Jesú í ánni Jórdan. Þegar horft er á þessa mynd virðist Jesú vera gamalmenni, en hann var talinn um 33 ára þegar hann var krossfestur.
Sagt er að altaristaflan hafi verið gefin af Markúsi Snæbjörnssyni 1775. Hann var sonur Mála-Snæbjarnar, sem bjó um tíma á Mýrum. Yfir altaristöflunni er vængbrík, sem gefin var af Kristínu Magnúsdóttur, konu Mála-Snæbjarnar árið 1696. Þegar bríkinni er lokað er mynd af konu framan á lokinu. Talið er að hún sé af Kristínu og hugsanlega máluð af Hjalta Þorsteinssyni presti í Vatnsfirði. Þetta fer þó eitthvað milli mála því við hlið konunnar er mynd af guðslambinu, sem ekki ber neinn svip af íslensku lambi. Þegar bríkin er opin er útskorin mynd af frelsaranum á krossinum og konum sem standa sitt hvoru megin við krossinn. Þær eiga væntanlega að vera María mey og María hin frá Magdölum. Þetta eru mjög vel gerðar myndir.
Tvær klukkur eru í turninum. Önnur var gefin af Jóni Magnússyni sýslumanni 1621. Jón var sonur Magnúsar prúða. Hann var mikilsmetinn valdsmaður og var sendur ásamt tveimur öðrum á konungsfund 1619 til að biðja um lagfæringu á verslunarkjörum Íslendinga. Árangur af þeirri ferð mun hafa verið lítill, en væntanlega mun hann hafa látið steypa klukkuna í þeirri ferð. Hin klukkan mun vera miklu eldri. Ýmsir aðrir merkir munir eru í kirkjunni, svo sem ljósakrónur, kertastjakar og messuklæði.